Sami, bezradni w wielkim świecie, nie na wszystko mamy wpływ. Zwłaszcza uboższe warstwy społeczne, chłopskie, których kulturę nazwano ludową, praktycznie nie miały takiego wpływu. Właśnie w kulturze ludowej, wśród izolowanych regionalnie społeczeństw, rozkwitało myślenie magiczne.

W myśleniu magicznym zdarzeniami kierują tajemnicze siły, ukryte w ludziach, zwierzętach i przedmiotach. Stosując się do odpowiednich zasad, odprawiając rytuały, możemy sprawić, by nasza wola miała jakieś znaczenie. Możemy jakoby wejść w magiczny świat i mieć wpływ na swój los.

Przejawami i pozostałościami takiego sposobu myślenia są zabobony i przesądy. Te pierwsze to sprzeczne z panującą religią wierzenia lub praktyki. Ich podstawą jest wiara w nadprzyrodzone siły i możliwość ustrzeżenia się lub kogoś przed nieszczęściem. Bądź przeciwnie – sprowadzeniu go (na kogoś 😉 ). Przesąd to jakieś przekonanie, pogląd niemający racjonalnego wytłumaczenia w świecie rzeczywistym. Może częściowo pokrywać się z zabobonem albo być jego podstawą. Dokładnie z tym mamy do czynienia, kiedy zawracamy po tym, jak czarny kot przebiegnie nam drogę lub nie witamy się przez próg. Mamy jakieś dowody na to, że czarny kot lub witanie się nad progiem sprowadza nieszczęście? Choć przesądy i zabobony są przeżytkiem, trudno je usunąć racjonalnie argumentując – z wiarą nie wygrasz argumentami. Jak jest obecnie? Według badania opinii społecznej w 2011 roku, ponad połowa dorosłych ludzi w naszym kraju wierzy w przesądy i zabobony (https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2011/K_130_11.PDF) . Ciekawe czy przez 10 lat coś się zmieniło. 😉

Zabobony i przesądy często dotyczą zwierząt – choćby tytułowego czarnego kota. Często są odzwierciedleniem lęków naszych i naszych przodków. Powodują fobie. Mogą być one dziedzictwem kulturowym lub wręcz ewolucyjnym po ludziach żyjących przed nami. Niewątpliwie zaś wynikały i wynikają z braku dostatecznej wiedzy.

Wierzono, że krakanie kruka zwiastuje nieszczęście, a nawet śmierć. Wołanie pójdźki (niewielka sowa) interpretowano jako wołanie: pójdź pójdź! (W dołek, pod kościołek.) Oczywiście przepowiadała ona śmierć. Jeszcze kilka lat temu, kiedy brałam udział w jakiejś prelekcji prowadząca pokazywała szczątki sowy przywiązanej do płotu – smutne dziedzictwo.

Dzisiaj – kiedy ludzi jest tak wiele, a miejsca dla zwierząt coraz mniej – ten brak wiedzy i fobie mogą przyczynić się do zjawisk bardzo szkodzących otaczającemu nas światu. Od dawien dawna ludzie ze strachu lub korzyści majątkowych tępili niektóre gatunki zwierząt. Głównie drapieżniki i inne „szkodniki” np. krety, nietoperze, kruki, węże, czy płazy. Dziś, wiemy albo powinniśmy wiedzieć, jak ważne funkcje pełnią te grupy zwierząt oraz jak bardzo są zagrożone. Nie wierzymy w wilkołaki, wąpierze, czarownice z ropuchami w kieszeniach. Teraz już nic nie ma miejsca na bezmyślne zabijanie, teraz trzeba chronić!

Parę lat temu pewien mądry, sporo ode mnie starszy, człowiek opowiadał mi jak przestał się bać pająków. Złapał jednego w słoik i obserwował. Karmił, patrzył jak poluje i zjada owady. Poznanie jest podstawą zrozumienia i sympatii. Wiedząc skąd biorą się nasze lęki i znając obiekty naszych fobii, łatwiej będzie nad nimi panować. Czego wszystkim ludziom i zwierzętom powinniśmy życzyć. 🙂

Patrycja

Wpis zainspirowany wystawą czasową „Zwierzęta leśne w przesądach i zabobonach w kulturze ludowej” w Muzeum Przyrodniczo-Łowieckim w Uzarzewie.

Więcej w książce:

„Zwierzęta a zabobony” Andrzeja Bereszyńskiego i Sylwii Tomaszewskiej, wydanej przez Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu w 2011 roku. W książce znajdziecie mnóstwo informacji na temat magicznego myślenia. Można dzięki niej odbyć ciekawą podróż przez historię – od totemizmu, przez pogaństwo, początki chrześcijaństwa, aż do czasów współczesnych. Polecam i mogę pożyczyć 🙂

Zdjęcie wyróżniające: Photo by Tom Robertson on Unsplash