Mój cykl o ziołach, w którym zbieram, podsumowuję i rozszerzam swoją wiedzę o ziołach, rozpoczęłam od opisania pokrzywy. Teraz spora garść informacji o dziurawcu. W troszkę bardziej biochemicznym wydaniu. 🙂

Surowiec i jego przetwarzanie

Ziele dziurawca (Herba hyperyci) to surowiec obejmujący pędy dziurawców wraz z liśćmi i kwiatostanami. Znajduje tu zastosowanie głównie dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum), wykorzystuje się dziurawiec czworoboczny (H. quadrangulum) lub mieszańce w obrębie rodzaju. Rośliny te należą do rodziny dziurawcowatych (Hypericaceae). Dziurawiec zwyczajny jest w Polsce powszechny. Był niegdyś nazywany „świętojańskim zielem”, gdyż zakwita w terminie zbliżonym do Nocy Kupały. Kwitnie do września. Zajmuje stanowiska słoneczne, rośnie na łąkach, polanach, niewysokich zaroślach, ugorach, siedliskach ekotonowych na obrzeżach lasów oraz na przydrożach. Roślina ma żółte kwiaty, całobrzegie liście o kształcie eliptycznym lub lancetowatym. Na liściach widać punkty, przez które prześwieca światło – stąd elementy nazw: dziurawiec oraz perforatum. W rzeczywistości nie są to „dziury” a zbiorniki olejków eterycznych.

Zbiera się wierzchołki pędów, w początkowym okresie kwitnienia. Z surowca w stanie świeżym można produkować sok (Succus Hyperici) lub intrakt (Intractum Hyperici). Zebrany surowiec suszy się w miejscach ocienionych, przewiewnych, w temperaturze do 40°C (można w suszarniach). Zbierany ze stanu naturalnego lub hodowany na plantacjach (ze względu na wysokie zapotrzebowanie). W celu zachowania dziko rosnących populacji wskazany podsiew na stanowiskach naturalnych, z których jest zbierany.

Skład chemiczny i zastosowanie

Ziele dziurawca ma bogaty skład chemiczny.  Jedną z aktywnych biologicznie grup są antrazwiązki – hyperycyna i jej pokrewne związki: pseudohyperycyna i izohyperycyna oraz franguloemodynoantranol. Flawonoidy reprezentowane są przez hyperozyd, rutozyd, kwercetyna. Występujący głównie w kwiatach olejek eteryczny zawiera liczne monoterpeny, alifatyczne węglowodory, aldehydy oraz seskwiterpeny. Surowiec zawiera także garbniki katechinowe, kwasy: kawowy i chlorogenowy. W świeżych kwiatach występuje, działająca antybakteryjnie, hyperforyna, ulegająca rozkładowi podczas procesu suszenia. Surowiec zawiera także ksantony, często badane w ostatnich latach, o działaniu antybakteryjnym.

Surowiec ma liczne zastosowania. Najnowsze badania skupiają się w dużej mierze na działaniu antydepresyjnym, polegającym na m. in. inhibicji oksydazy monoaminowej i amentoflawonu, przez ksantony. Właściwość taką wykazują roztwory zawierające składniki rozpuszczalne w tłuszczach m. in. hyperycynę i olejki eteryczne. Roztwór olejowy można wykorzystywać również przy poparzeniach i ranach. W USA stosowany jest jako suplement diety. Przy stosowaniu dziurawca podczas leczenia depresji, należy uważać, aby nie wpłynęło to na szlaki metaboliczne innych stosowanych preparatów i leków. Dyskusyjne jest stosowanie dziurawca w leczeniu depresji u kobiet w ciąży i karmiących. Nie ma wystarczającej ilości badań na ten temat. Wiadomo jednak, że preparaty z surowca mogą utrudniać wchłanianie żelaza, a według badań na gryzoniach, powodowały zwiększenie napięcia macicy, co może przyczyniać się do wywoływania skurczy. Inne badania na gryzoniach sugerują, że dziurawiec może być przydatny w leczeniu parkinsonizmu. Niektóre aktywne składniki powodują umiarkowane hamowanie bólu. W badaniach Biranvand i Khaksarian nad wpływem podania dootrzewnowo i dooponowo wyciągu wodnego, udowodniono, że wyciąg z ziela dziurawca może mieć działanie znoszące odczuwanie bólu.

Hyperycyna posiada również właściwości wirusostatyczne. Substancja ta uczula na światło i ubocznym skutkiem stosowania może być hyperycyzm – poparzenia i stany zapalne skóry. Dlatego, podczas stosowania tego typu preparatów, unika się wystawiania skóry na działanie promieni słonecznych.

Wyciągi wodne nie zawierają składników lipofilnych, lecz raczej te rozpuszczalne w wodzie, czyli glikozydy flawonoidowe, garbniki, fenolokwasy. Działają ściągająco i spazmolitycznie. Dziurawiec wchodzi w skład wielu mieszanek stosowanych przy schorzeniach przewodu pokarmowego.

Hyperforyna (związek fenolowy) ma działanie antybiotyczne, zawarta jest w formach galenowych sporządzanych ze świeżo zebranego ziela. Aktywne związki fenolowe zawarte w zielu mają właściwości antyoksydacyjne, unieszkodliwiają wolne rodniki; NO, nadtlenki, redukują żelazo, utleniają lipidy.

Surowiec ma też działanie przeciwzapalne, co udowodniono m. in. podczas badań na szczurach z zapaleniem przyzębia.

Wyniki badań z 2013 roku, opublikowane przez Perona  i współautorów, wykazują korzystny potencjał antymutagenny i brak wpływu cytotoksycznego, czy mutagennego na tkanki merystematyczne cebuli i szpik kostny szczurów wędrownych.

Wyciągi z ziela dziurawca stanowią składnik wielu preparatów m.in. Gastrogranu, Herbogastrinu, Jarsinu.

W praktyce:

• Olej dziurawcowy – głównie do stosowania zewnętrznego
• Napary na pobudzenie wydzielania soków trawiennych, można stosować przy bezsenności i migrenie.
• Nalewka na trawienie, przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie
• A jako, że ładnie kwitnie, świetnie wkomponuje się w dziki fragment ogrodu/podwórza 🙂

Patrycja

Zdjęcie wyróżniające: Hypericum perforatum fot. Luis Fernández García (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hypericum_perforatum.jpg)

Bibligrafia:

1. Biranvand F. Khaksarian M. 2008; The effects of peripheral and central administration of hypericum perforatum L and the role of alpha-adernergic system; Poster presentation; Annals of General Psychiatry
2. Crupi et al. 2011; Hypericum perforatum treatment: effect on behaviour and neurogenesis in a chronic stress model in mice; BMC Complementary and Alternative Medicine, 11:7 http://www.biomedcentral.com/1472-6882/11/7
3. Huayong L. et al. 2020; Polycyclic polyprenylated acylphloroglucinols with acetylcholinesterase inhibitory activities from Hypericum perforatum; Journal Pre-proof; Fitoterapia
4. Kohlmunzer S. Farmakognozja; wydanie V; PZWL Wydawnictwo Lekarskie 2017; s. 275-276
5. Mazik M., Pastwa M. pod red.L. Sojka; „Atlas ziół”; Wydawnictwo Dragon, Bielsko-Biała 2010
6. Orčić et al. 2011; Antioxidant activity relationship of phenolic compounds in Hypericum perforatum L.; Chemistry Central Journal 2011, 5:34 http://journal.chemistrycentral.com/content/5/1/34
7. Ożarowski M. et al. 2008; Wpływ związków biologicznie czynnych zawartych w roślinach leczniczych na receptory ośrodkowego układu nerwowego – podłoże potencjalnych mechanizmów interakcji z lekami syntetycznymi. część I; Herba Polonica Vol. 54 No 3
8. Paterniti I. et al. 2010; Effects of Hypericum Perforatum, in a rodent model of periodontitis; BMC Complementary and Alternative Medicine, 10:73
9. Peron et al. 2013; Evaluation of the cytotoxicity, mutagenicity and antimutagenicity of a natural antidepressant, Hypericum perforatum L. (St. John’s wort), on vegetal and animal test systems; BMC Complementary and Alternative Medicine, 13:97 http://www.biomedcentral.com/1472-6882/13/97
10. Senderski M. E. Prawie wszystko o ziołach i ziołolecznictwie, wydawca: M.Senderski; Podkowa Lesna 2017
11. https://www.caregiver.org/depression-and-caregiving
12. https://mothertobaby.org/fact-sheets/st-johns-wort/
13. https://www.parkinson.org/Understanding-Parkinsons/Treatment/Over-the-Counter-and-Complementary-Therapies
14. https://www.nccih.nih.gov/health/st-johns-wort-and-depression-in-depth

Fotografia wyróżniająca: Hypericum perforatum fot. Luis Fernández García (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hypericum_perforatum.jpg)