„Im więcej gwałtu i zniszczeń na naszej Ziemi, tym gorliwiej ogrodnik powinien się starać, aby na małym powierzonym mu skrawku zapewnić pokojowe przeżycie.”

Marie-Luise Kreuter

Uprawa współrzędna to sposób uprawy, w którym na jednej powierzchni i w jednym sezonie wegetacyjnym wysiewamy, bądź wysadzamy więcej niż jeden gatunek. To w pełni naturalny sposób na ochronę roślin przed fitofagami i chorobami, zwiększenie bioróżnorodności upraw, odporności naszych ogrodów, a co za tym idzie jakości i często wielkości plonów. Chroni glebę przed erozją, ogranicza parowanie oraz zmniejsza konkurencję między roślinami.

Stosując uprawę współrzędną wykorzystujemy zależności między organizmami, w tym allelopatię. Rośliny, prócz metabolitów pierwotnych (bezwzględnie potrzebnych do wzrostu, przeżycia, występujących u wszystkich gatunków), np. cukrów, tłuszczów, białek, produkują także matabolity wtórne. Nie są one konieczne dla utrzymania podstawowych funkcji życiowych i są charakterystyczne dla poszczególnych gatunków roślin. Są to np. alkaloidy, terpenoidy i związki fenolowe, czyli wiele grup związków chemicznych, często o właściwościach trujących lub leczniczych. Metabolity wtórne, odgrywające rolę w komunikacji międzygatunkowej to allelomony (allelozwiązki, allelochemikalia). Allelomony dzielimy na allomony (korzystne dla rośliny: repelenty, antyfidanty, trucizny) i kairomony (korzystne dla fitofaga: atraktanty, arestanty, fagostymulanty). Allomony mogą wpływać na fitofagi na kilka sposobów:

• Odstraszać szkodniki (związki te nazywają się repelentami i są to np. olejki eteryczne).
• Hamować żerowanie (antyfidanty, np. alkoaloidy, glikozydy, terpenoidy i związki fenolowe, sprawiają, że szkodnik zmienia zachowanie, nie żeruje, nie składa na roślinie jaj, są selektywne; występują np. u psiankowatych, a najlepiej znany związek z tej grupy to azadirachtyna z miodli indyjskiej, działa na ponad 60 gatunków).
• Zabijać lub porażać owady (trucizny, np. nikotyna i pyretryna).

Dobierając sąsiadów staramy się maksymalnie wykorzystać efekt ochronny (cebulowe chronią marchew przed połyśnicą marchwianką, a marchew cebulę przed śmietką cebulanką, choć cebula w tym układzie słabiej plonuje) oraz ograniczać konkurencję o zasoby: miejsce i światło (strzelista kukurydza i płożącą dynią), składniki odżywcze (żarłoczne kapustne z syntezującymi azot strączkowymi).

„[w ogrodzie biologicznym]…istnieje wiele różnych dróg, wszystkie jednak wiodą do wspólnego celu: do żyjącej, żyznej gleby, do zdrowych roślin i poszanowania wspólnoty wszystkich istot żywych”

Marie-Luise Kreuter

Układ roślin na takim poletku, czy grządce może być różny:

• Mieszany (przypadkowy, np. przy siewie rzutowym, łączeniu odmian)
• Współrzędny (różne gatunki w tych samych rzędach, często szachownica)
• Naprzemianrzędny (rzędy cebuli na przemian z marchwią)
• Częściowo naprzemianrzędny (rośliny rosną razem przez część sezonu wegetacyjnego; umożliwia to lepsze wykorzystanie powierzchni poprzez szybszy zbiór jednego warzywa, zanim warzywa z sąsiednich rzędów będą potrzebowały wiele miejsca np. rzodkiewka pomiędzy pasternakiem, sałata pomiędzy kapustami)
• Podsiew (np. koniczyny białej pomiędzy kapustnymi – utrudnia to fitofagom znalezienie rośliny żywicielskiej, sprzyja występowaniu drapieżników polujących na „szkodniki” oraz wzbogaca glebę w azot)
• Wykorzystanie roślin barierowych (np. kukurydza wokół grochu), pułapkowych (np. jarmuż wokół kapusty) i żywicielskich dla naturalnych wrogów szkodników (np. krwawnik dla biedronek)

Uprawa współrzędna wzbogaca różnorodność ogrodów, zwiększa jakość plonów (poprzez mniejsze zużycie nawozów i pestycydów), często pozwala zwiększyć plony. Jednak utrudnia pracę i sprzyja zachwaszczeniu, przez co nie zyskuje popularności pośród rolników uprawiających rośliny na większych powierzchniach. Jest jednak praktyczna i łatwa do zastosowania w ogródkach przydomowych i z powodzeniem stosowana w uprawach ekologicznych i biodynamicznych.

Pozostaje tylko rozmyślnie łączyć gatunki 😉

Na własne potrzeby, na bazie dostępnej literatury, stworzyłam tabelę uwzględniającą warzywa, zioła i owoce oraz ich wzajemne na siebie oddziaływanie. Dzielę się nią z wami poniżej:

Pozdrawiam i życzę udanych wysiewów! 🙂

Patrycja

Bibliografia:

Buczkowska A., Rochalska M. Wykorzystanie allomonów roœlinnych do ochrony plantacji roœlin uprawnych przed szkodliwymi owadami; Postepy nauk rolniczych, 2010

Kreuter M-L. Ogród w zgodzie z naturą (Der Bio-Garten); ELIPSA, 2003

Szczęsna J. Dobre sąsiedztwo roślin – praktyczne porady; Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Minikowie 2020

Wiech K., Kałmuk J. Uprawy współrzędne sposobem na urozmaicenie agrocenoz i zmniejszenie zużycia pestycydów; Monografia: Ochrona Środowiska Naturalnego w XXI wieku – nowe wyzwania i zagrożenia, 126–137.2005